مدل رفتاری پیشبینیکننده مشارکت افراد در برنامههای ارتقای سلامت روان: نقش باورهای سلامت و خودکارآمدی
کلمات کلیدی:
ارتقای سلامت روان, باورهای سلامت, خودکارآمدی, مشارکت, کمکخواهی, تحلیل مضمون, برنامههای سلامت روانچکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی رفتاری مشارکت افراد در برنامههای ارتقای سلامت روان و شناسایی نقش باورهای سلامت، خودکارآمدی، موانع ادراکشده و محرکهای اقدام در شکلگیری این مشارکت انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از تحلیل مضمون انجام شد. مشارکتکنندگان شامل ۲۴ نفر از ساکنان بزرگسال شهر تهران بودند که با روش نمونهگیری هدفمند و با رعایت حداکثر تنوع از نظر سن، جنسیت، تحصیلات، وضعیت تأهل و تجربه قبلی حضور در برنامههای سلامت روان انتخاب شدند. دادهها منحصراً از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته فردی گردآوری شد. مدت مصاحبهها بین ۴۵ تا ۷۵ دقیقه بود. اشباع نظری در مصاحبه بیستویکم حاصل شد و سه مصاحبه دیگر برای اطمینان از تثبیت مقولهها انجام گرفت. مصاحبهها پس از پیادهسازی کلمهبهکلمه، با استفاده از نرمافزار NVivo نسخه ۱۴ و بر اساس مراحل تحلیل مضمون کدگذاری و تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافتهها از بازبینی مشارکتکنندگان، مرور همکار، نمونهگیری با حداکثر تنوع و ثبت مسیر تصمیمگیریهای تحلیلی استفاده شد تحلیل دادهها به استخراج چهار مقوله اصلی منجر شد: «ادراک تهدید و معناگذاری نشانههای روانشناختی»، «ارزیابی منافع و موانع مشارکت»، «خودکارآمدی برای ورود و تداوم مشارکت» و «محرکهای اقدام، اعتماد و حمایت اجتماعی». یافتهها نشان دادند که ادراک آسیبپذیری و شدت، زمانی به مشارکت منجر میشود که فرد برنامه را سودمند، محرمانه، قابلاعتماد و متناسب با نیاز خود بداند. هزینه، محدودیت زمانی، انگ اجتماعی، ابهام درباره کیفیت برنامه و نگرانی از افشای اطلاعات از مهمترین موانع بودند. خودکارآمدی نقش محوری در تبدیل قصد به اقدام داشت و آثار موانع ادراکشده را تعدیل میکرد. توصیه افراد معتبر، تجربه مثبت دیگران، دسترسی روشن و حمایت خانواده نیز بهعنوان محرکهای اقدام عمل میکردند. مشارکت در برنامههای ارتقای سلامت روان حاصل تصمیمی خطی و صرفاً مبتنی بر آگاهی نیست، بلکه از تعامل میان ادراک تهدید، توازن منافع و موانع، خودکارآمدی، اعتماد و زمینه اجتماعی شکل میگیرد. بر این اساس، افزایش مشارکت مستلزم تقویت سواد سلامت روان، کاهش موانع ساختاری و انگ، آموزش گامهای عملی ورود به برنامه، تضمین محرمانگی و ارائه خدمات انعطافپذیر و فرهنگمدار است.
دانلودها
مراجع
Aguirre Velasco, A., Cruz, I. S. S., Billings, J., Jimenez, M., & Rowe, S. (2020). What are the barriers, facilitators and interventions targeting help-seeking behaviours for common mental health problems in adolescents? A systematic review. BMC Psychiatry, 20, Article 293. doi:10.1186/s12888-020-02659-0
Andrade, L. H., Alonso, J., Mneimneh, Z., Wells, J. E., Al-Hamzawi, A., Borges, G., Bromet, E., Bruffaerts, R., de Girolamo, G., de Graaf, R., Florescu, S., Gureje, O., Hinkov, H. R., Hu, C., Huang, Y., Hwang, I., Jin, R., Karam, E. G., Kovess-Masfety, V., … Kessler, R. C. (2014). Barriers to mental health treatment: Results from the WHO World Mental Health surveys. Psychological Medicine, 44(6), 1303–1317. doi:10.1017/S0033291713001943
Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215. doi:10.1037/0033-295X.84.2.191
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. doi:10.1191/1478088706qp063oa
Clement, S., Schauman, O., Graham, T., Maggioni, F., Evans-Lacko, S., Bezborodovs, N., Morgan, C., Rüsch, N., Brown, J. S. L., & Thornicroft, G. (2015). What is the impact of mental health-related stigma on help-seeking? A systematic review of quantitative and qualitative studies. Psychological Medicine, 45(1), 11–27. doi:10.1017/S0033291714000129
Corrigan, P. W., Druss, B. G., & Perlick, D. A. (2014). The impact of mental illness stigma on seeking and participating in mental health care. Psychological Science in the Public Interest, 15(2), 37–70. doi:10.1177/1529100614531398
Glanz, K., Rimer, B. K., & Viswanath, K. (Eds.). (2015). Health behavior: Theory, research, and practice (5th ed.). Jossey-Bass.
Gulliver, A., Griffiths, K. M., & Christensen, H. (2010). Perceived barriers and facilitators to mental health help-seeking in young people: A systematic review. BMC Psychiatry, 10, Article 113. doi:10.1186/1471-244X-10-113
Hajebi, A., Hashemian, S. S., Abolhassani, M., Hajebi, A., Alizadeh, K., Rahnejat, A. M., Khademi, M., & Taghva, A. (2022). Assessing the impact of stigma reduction interventions in Iran: A qualitative study from the perspective of mental health stakeholders. Frontiers in Public Health, 10, Article 1027002. doi:10.3389/fpubh.2022.1027002
Henshaw, E. J., & Freedman-Doan, C. R. (2009). Conceptualizing mental health care utilization using the Health Belief Model. Clinical Psychology: Science and Practice, 16(4), 420–439. doi:10.1111/j.1468-2850.2009.01181.x
Jafari, A., Nejatian, M., Momeniyan, V., Ramezani Barsalani, F., & Tehrani, H. (2021). Mental health literacy and quality of life in Iran: A cross-sectional study. BMC Psychiatry, 21, Article 499. doi:10.1186/s12888-021-03507-5
Jorm, A. F. (2000). Mental health literacy: Public knowledge and beliefs about mental disorders. The British Journal of Psychiatry, 177(5), 396–401. doi:10.1192/bjp.177.5.396
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
Mahmoodi, S. M. H., Ahmadzad-Asl, M., Eslami, M., Abdi, M., Hosseini Kahnamoui, Y., & Rasoulian, M. (2022). Mental health literacy and mental health information-seeking behavior in Iranian university students. Frontiers in Psychiatry, 13, Article 893534. doi:10.3389/fpsyt.2022.893534
McLaren, T., Peter, L. J., Tomczyk, S., Muehlan, H., Schomerus, G., & Schmidt, S. (2023). The effects of causal and self-efficacy beliefs on help-seeking for people with depressive complaints: A quasi-experimental online study. Frontiers in Psychiatry, 14, Article 1232848. doi:10.3389/fpsyt.2023.1232848
O’Connor, P. J., Martin, B., Weeks, C. S., & Ong, L. (2014). Factors that influence young people’s mental health help-seeking behaviour: A study based on the Health Belief Model. Journal of Advanced Nursing, 70(11), 2577–2587. doi:10.1111/jan.12423
Pretorius, C., Chambers, D., & Coyle, D. (2019). Young people’s online help-seeking and mental health difficulties: Systematic narrative review. Journal of Medical Internet Research, 21(11), Article e13873. doi:10.2196/13873
Rickwood, D., Deane, F. P., Wilson, C. J., & Ciarrochi, J. (2005). Young people’s help-seeking for mental health problems. Advances in Mental Health, 4(3), 218–251. doi:10.5172/jamh.4.3.218
Rickwood, D., & Thomas, K. (2012). Conceptual measurement framework for help-seeking for mental health problems. Psychology Research and Behavior Management, 5, 173–183. doi:10.2147/PRBM.S38707
Rosenstock, I. M., Strecher, V. J., & Becker, M. H. (1988). Social learning theory and the Health Belief Model. Health Education Quarterly, 15(2), 175–183. doi:10.1177/109019818801500203
Schnyder, N., Panczak, R., Groth, N., & Schultze-Lutter, F. (2017). Association between mental health-related stigma and active help-seeking: Systematic review and meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 210(4), 261–268. doi:10.1192/bjp.bp.116.189464
Taghva, A., Farsi, Z., Javanmard, Y., Atashi, A., Hajebi, A., & Khademi, M. (2017). Stigma barriers of mental health in Iran: A qualitative study by stakeholders of mental health. Iranian Journal of Psychiatry, 12(3), 163–171.
Tong, A., Sainsbury, P., & Craig, J. (2007). Consolidated criteria for reporting qualitative research: A 32-item checklist for interviews and focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 19(6), 349–357. doi:10.1093/intqhc/mzm042
Wang, H., Feng, Z., Zheng, Z., & Yang, J. (2024). Chinese undergraduates’ mental health help-seeking behavior: The Health Belief Model. Frontiers in Psychology, 15, Article 1377669. doi:10.3389/fpsyg.2024.1377669
World Health Organization. (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. World Health Organization.
Yusefi, A. R., Rahimi, T., Rezaei, F., & Ahmadi Abpardeh, E. (2024). Predictors of seeking mental health services among Iranian middle-aged people based on Health Belief Model: Evidence from a cross-sectional study in a developing country. BMC Research Notes, 17, Article 360. doi:10.1186/s13104-024-07043-9