بررسی تعامل بین سبک زندگی، رفتارهای سلامت و آسیبپذیری روانی در جمعیتهای پرخطر
کلمات کلیدی:
سبک زندگی, رفتارهای سلامت, آسیبپذیری روانی, جمعیتهای پرخطر, تحلیل مضمون, مصاحبه نیمهساختاریافتهچکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی تعامل سبک زندگی، رفتارهای مرتبط با سلامت و آسیبپذیری روانی در میان جمعیتهای پرخطر ساکن شهر تهران انجام شد. این مطالعه با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکتکنندگان شامل ۲۴ نفر از بزرگسالان ساکن تهران بودند که بهدلیل تجربه مصرف مواد، بیثباتی مسکن، مواجهه با خشونت، سابقه زندان یا اشتغال ناپایدار، در معرض خطرهای اجتماعی و سلامت قرار داشتند. نمونهگیری بهصورت هدفمند و با حداکثر تنوع آغاز شد و سپس تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. دادهها تنها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته فردی گردآوری شدند. مدت مصاحبهها بین ۴۵ تا ۷۸ دقیقه بود و تمام مصاحبهها پس از کسب رضایت مشارکتکنندگان ضبط و بهصورت کلمهبهکلمه پیادهسازی شدند. تحلیل دادهها با استفاده از فرایند ششمرحلهای تحلیل مضمون و با کمک نرمافزار NVivo انجام شد. برای افزایش اعتبار یافتهها از بازبینی مشارکتکنندگان، بررسی همکار پژوهشی، نمونهگیری با حداکثر تنوع و ثبت مسیر تحلیل استفاده شد. تحلیل مصاحبهها به استخراج چهار مضمون اصلی منجر شد: «فرسایش نظم زندگی در بستر بیثباتی روزمره»، «رفتارهای سلامت بهمثابه راهبردهای بقا و تنظیم هیجان»، «چرخه تقویت متقابل آشفتگی روانی و رفتارهای ناسالم» و «نقش دوگانه روابط اجتماعی و نظام ارائه خدمات». مشارکتکنندگان بینظمی خواب، تغذیه نامناسب، کمتحرکی، مصرف دخانیات و مواد، خوددرمانی و تأخیر در مراجعه برای دریافت خدمات را پیامد محدودیت منابع، ناامنی محیطی و فشارهای روانی توصیف کردند. در مقابل، برخورداری از حمایت اجتماعی، تجربه پذیرش بدون قضاوت، دسترسی مستمر به خدمات و ایجاد تغییرات کوچک و عملی در برنامه روزانه، با افزایش احساس کنترل و کاهش رفتارهای پرخطر همراه بود. یافتهها نشان داد سبک زندگی در جمعیتهای پرخطر صرفاً محصول انتخاب فردی نیست، بلکه در تعامل با فقر، انگ اجتماعی، ناامنی، تجارب آسیبزا و محدودیت دسترسی به خدمات شکل میگیرد. رفتارهای ناسالم ممکن است در کوتاهمدت نقش سازگارانه و تسکیندهنده داشته باشند، اما در بلندمدت آسیبپذیری روانی را افزایش میدهند و چرخهای خودتقویتکننده ایجاد میکنند. بنابراین، مداخلات مؤثر باید همزمان بر اصلاح تدریجی رفتارهای سلامت، تقویت تنظیم هیجان، کاهش انگ، توسعه حمایت اجتماعی و برطرفکردن موانع ساختاری تمرکز کنند.
دانلودها
مراجع
Baheiraei, A., Mirghafourvand, M., Mohammad-Alizadeh Charandabi, S., & Mohammadi, E. (2013). Facilitators and inhibitors of health-promoting behaviors: The experience of Iranian women of reproductive age. International Journal of Preventive Medicine, 4(8), 929–939.
Bahrami, M., Jalali, A., Ayati, A., Shafiee, A., Alaedini, F., Saadat, S., Masoudkabir, F., Shahmansouri, N., & Noorbala, A. A. (2023). Epidemiology of mental health disorders in the citizens of Tehran: A report from Tehran Cohort Study. BMC Psychiatry, 23, 267. https://doi.org/10.1186/s12888-023-04773-1
Boroumandfar, Z., Kianpour, M., & Afshari, M. (2020). Ups and downs of drug rehab among women: A qualitative study. BMC Women’s Health, 20, 77. https://doi.org/10.1186/s12905-020-00946-2
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Dejman, M., Vameghi, M., Roshanfekr, P., Dejman, F., Rafiey, H., Forouzan, A. S., Assari, S., Bass, J., & Johnson, R. M. (2015). Drug use among street children in Tehran, Iran: A qualitative study. Frontiers in Public Health, 3, 279. https://doi.org/10.3389/fpubh.2015.00279
Hennink, M. M., Kaiser, B. N., & Marconi, V. C. (2017). Code saturation versus meaning saturation: How many interviews are enough? Qualitative Health Research, 27(4), 591–608. https://doi.org/10.1177/1049732316665344
Johari, F., Iranpour, A., Dehghan, M., Alizadeh, S., Safizadeh, M., & Sharifi, H. (2022). Lonely, harassed and abandoned in society: The lived experiences of Iranian homeless youth. BMC Psychology, 10, 75. https://doi.org/10.1186/s40359-022-00787-8
Kiger, M. E., & Varpio, L. (2020). Thematic analysis of qualitative data: AMEE Guide No. 131. Medical Teacher, 42(8), 846–854. https://doi.org/10.1080/0142159X.2020.1755030
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
Lund, C., Brooke-Sumner, C., Baingana, F., Baron, E. C., Breuer, E., Chandra, P., Haushofer, J., Herrman, H., Jordans, M., Kieling, C., Medina-Mora, M. E., Morgan, E., Omigbodun, O., Tol, W., Patel, V., & Saxena, S. (2018). Social determinants of mental disorders and the Sustainable Development Goals: A systematic review of reviews. The Lancet Psychiatry, 5(4), 357–369. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(18)30060-9
Marmot, M., Friel, S., Bell, R., Houweling, T. A. J., & Taylor, S. (2008). Closing the gap in a generation: Health equity through action on the social determinants of health. The Lancet, 372(9650), 1661–1669. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(08)61690-6
Mehrabi, M., Bagheri, N., Ghaffari, M., Sadeghi, R., & Najafi, F. (2016). The impact of social structures on deviant behaviors: The study of 402 high-risk street drug users in Iran. Journal of Addiction, 2016, 6891751. https://doi.org/10.1155/2016/6891751
Noetel, M., Sanders, T., Gallardo-Gómez, D., Taylor, P., del Pozo Cruz, B., van den Hoek, D., Smith, J. J., Mahoney, J., Spathis, J., Moresi, M., Pagano, R., Pagano, L., Vasconcellos, R., Arnott, H., Varley, B., Parker, P., Biddle, S., & Lonsdale, C. (2024). Effect of exercise for depression: Systematic review and network meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ, 384, e075847. https://doi.org/10.1136/bmj-2023-075847
Pourmotabbed, A., Moradi, S., Babaei, A., Ghavami, A., Mohammadi, H., Jalili, C., Symonds, M. E., & Miraghajani, M. (2020). Food insecurity and mental health: A systematic review and meta-analysis. Public Health Nutrition, 23(10), 1778–1790. https://doi.org/10.1017/S136898001900435X
Prince, M., Patel, V., Saxena, S., Maj, M., Maselko, J., Phillips, M. R., & Rahman, A. (2007). No health without mental health. The Lancet, 370(9590), 859–877. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(07)61238-0
Saneei, P., Esmaillzadeh, A., Hassanzadeh Keshteli, A., Roohafza, H. R., Afshar, H., Feizi, A., & Adibi, P. (2016). Combined healthy lifestyle is inversely associated with psychological disorders among adults. PLOS ONE, 11(1), e0146888. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0146888
Singh, B., Olds, T., Curtis, R., Dumuid, D., Virgara, R., Watson, A., Szeto, K., Connor, E., Ferguson, T., Eglitis, E., Miatke, A., Simpson, C. E. M., & Maher, C. (2023). Effectiveness of physical activity interventions for improving depression, anxiety and distress: An overview of systematic reviews. British Journal of Sports Medicine, 57(18), 1203–1209. https://doi.org/10.1136/bjsports-2022-106195
Taghva, A., Farsi, Z., Javanmard, Y., Atashi, A., Hajebi, A., & Khademi, M. (2017). Stigma barriers of mental health in Iran: A qualitative study by stakeholders of mental health. Iranian Journal of Psychiatry, 12(3), 163–171.
Tong, A., Sainsbury, P., & Craig, J. (2007). Consolidated criteria for reporting qualitative research: A 32-item checklist for interviews and focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 19(6), 349–357. https://doi.org/10.1093/intqhc/mzm042
World Health Organization. (2014). Social determinants of mental health. World Health Organization.
World Health Organization. (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. World Health Organization.
World Health Organization. (2023). The contribution of behavioural science to addressing the social and wider determinants of health: Evidence review. World Health Organization.
World Health Organization. (2025). World report on social determinants of health equity. World Health Organization.