مدلیابی تأثیر محرومیت اجتماعی ادراکشده بر نشانههای افسردگی با میانجیگری تنهایی و تعدیلگری حمایت اجتماعی
کلمات کلیدی:
محرومیت اجتماعی ادراکشده, تنهایی, نشانههای افسردگی, تحلیل مضمون, پژوهش کیفیچکیده
پژوهش حاضر با هدف ارائه مدلی تبیینی از چگونگی تأثیر محرومیت اجتماعی ادراکشده بر شکلگیری و تشدید نشانههای افسردگی، با تمرکز بر نقش واسطهای تنهایی و نقش تعدیلکننده حمایت اجتماعی در میان بزرگسالان ساکن تهران انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکتکنندگان شامل ۲۴ نفر از بزرگسالان ساکن شهر تهران بودند که تجربه محرومیت اجتماعی ادراکشده، تنهایی و نشانههای افسردگی را گزارش کرده بودند. نمونهگیری بهصورت هدفمند و با راهبرد حداکثر تنوع از نظر جنسیت، سن، وضعیت تأهل، تحصیلات و اشتغال انجام شد و گردآوری دادهها تا دستیابی به اشباع نظری و معنایی ادامه یافت. دادهها صرفاً از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته فردی با مدت تقریبی ۴۵ تا ۷۵ دقیقه جمعآوری شد. مصاحبهها پس از کسب رضایت آگاهانه ضبط، واژهبهواژه پیادهسازی و با استفاده از نرمافزار NVivo کدگذاری شدند. تحلیل دادهها از طریق آشنایی با دادهها، تولید کدهای اولیه، ترکیب کدهای مشابه، شکلدهی مقولههای اصلی، بازبینی مقولهها و تدوین مدل تبیینی نهایی انجام گرفت. تحلیل مصاحبهها به استخراج پنج مقوله اصلی منجر شد: «انباشت تجربههای طرد و نادیدهگرفتهشدن»، «تنهایی بهمثابه درونیسازی محرومیت اجتماعی»، «فرسایش خودارزشمندی و گسترش نشانههای افسردگی»، «حمایت اجتماعی بهمثابه سپر مشروط در برابر پیامدهای محرومیت» و «چرخه خودتقویتکننده محرومیت، تنهایی و افسردگی». یافتهها نشان دادند که محرومیت اجتماعی تنها به کمبود روابط یا منابع محدود نمیشود، بلکه هنگامی آسیبزا میشود که فرد آن را نشانه بیارزشی، ناپذیرفتهشدن یا فقدان جایگاه اجتماعی بداند. تنهایی این تجربه را به هیجانهای پایدار، نشخوار فکری، کنارهگیری و ناامیدی تبدیل میکرد. در مقابل، حمایت هیجانی، ابزاری و اطلاعاتیِ در دسترس، غیرقضاوتی و متناسب با نیاز فرد، شدت این مسیر را کاهش میداد. نتایج نشان داد که تنهایی سازوکاری محوری در انتقال اثر محرومیت اجتماعی ادراکشده به نشانههای افسردگی است و حمایت اجتماعی، بسته به کیفیت، تناسب و قابلیت اعتماد آن، میتواند این رابطه را تضعیف کند. بنابراین، پیشگیری از افسردگی مستلزم مداخلاتی فراتر از درمان فردی و شامل تقویت تعلق اجتماعی، کاهش طرد و انگ، بازسازی شبکههای حمایتی و افزایش دسترسی به حمایتهای معنادار است.
دانلودها
مراجع
Achterbergh, L., Pitman, A., Birken, M., Pearce, E., Sno, H., & Johnson, S. (2020). The experience of loneliness among young people with depression: A qualitative meta-synthesis of the literature. BMC Psychiatry, 20, Article 415.
Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
Beck, A. T., & Alford, B. A. (2009). Depression: Causes and treatment (2nd ed.). University of Pennsylvania Press.
Birken, M., Chipp, B., Shah, P., Olive, R. R., Nyikavaranda, P., Hardy, J., Chhapia, A., Barber, N., Lee, S., & Pearce, E. (2023). Exploring the experiences of loneliness in adults with mental health problems: A participatory qualitative interview study. PLOS ONE, 18(3), e0280946.
Brandt, L., Liu, S., Heim, C., & Heinz, A. (2022). The effects of social isolation stress and discrimination on mental health. Translational Psychiatry, 12, Article 398.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
Cacioppo, J. T., & Cacioppo, S. (2012). The phenotype of loneliness. European Journal of Developmental Psychology, 9(4), 446–452.
Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310–357.
Domènech-Abella, J., Muntaner, C., Rodeiro, J., Gabarrell-Pascuet, A., Haro, J. M., Ayuso-Mateos, J. L., Miret, M., & Olaya, B. (2025). The association of material deprivation with major depressive disorder and the role of loneliness and social support: A cross-sectional study. Journal of Affective Disorders, 368, 431–439.
Erzen, E., & Çikrikci, Ö. (2018). The effect of loneliness on depression: A meta-analysis. International Journal of Social Psychiatry, 64(5), 427–435.
Gabarrell-Pascuet, A., García-Mieres, H., Giné-Vázquez, I., Moneta, M. V., Koyanagi, A., Haro, J. M., & Domènech-Abella, J. (2023). The association of social support and loneliness with symptoms of depression, anxiety, and posttraumatic stress during the COVID-19 pandemic: A meta-analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(4), Article 2765.
Hennink, M. M., Kaiser, B. N., & Marconi, V. C. (2017). Code saturation versus meaning saturation: How many interviews are enough? Qualitative Health Research, 27(4), 591–608.
Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., Baker, M., Harris, T., & Stephenson, D. (2015). Loneliness and social isolation as risk factors for mortality: A meta-analytic review. Perspectives on Psychological Science, 10(2), 227–237.
MacDonald, G., & Leary, M. R. (2005). Why does social exclusion hurt? The relationship between social and physical pain. Psychological Bulletin, 131(2), 202–223.
Santini, Z. I., Jose, P. E., York Cornwell, E., Koyanagi, A., Nielsen, L., Hinrichsen, C., Meilstrup, C. R., Madsen, K. R., & Koushede, V. (2020). Social disconnectedness, perceived isolation, and symptoms of depression and anxiety among older Americans: A longitudinal mediation analysis. The Lancet Public Health, 5(1), e62–e70.
Thoits, P. A. (2011). Mechanisms linking social ties and support to physical and mental health. Journal of Health and Social Behavior, 52(2), 145–161.
Wang, J., Mann, F., Lloyd-Evans, B., Ma, R., & Johnson, S. (2018). Associations between loneliness and perceived social support and outcomes of mental health problems: A systematic review. BMC Psychiatry, 18, Article 156.
Wickramaratne, P. J., Yangchen, T., Lepow, L., Patra, B. G., Glicksberg, B. S., Talati, A., Adekkanattu, P., Ryu, E., Biernacka, J. M., Charney, A., Mann, J. J., Pathak, J., Olfson, M., & Weissman, M. M. (2022). Social connectedness as a determinant of mental health: A scoping review. PLOS ONE, 17(10), e0275004.
World Health Organization. (2025). From loneliness to social connection: Charting a path to healthier societies. World Health Organization.