تأثیر مهاجرت و جابه‌جایی اجتماعی بر سلامت روان: نقش سازگاری فرهنگی، تبعیض ادراک‌شده و تاب‌آوری

نویسندگان

  • ندا محمدی گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

کلمات کلیدی:

: مهاجرت داخلی, جابه‌جایی اجتماعی, سلامت روان, سازگاری فرهنگی, تبعیض ادراک‌شده, تاب‌آوری, پژوهش کیفی

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین تجربه زیسته مهاجران داخلی ساکن تهران از تأثیر مهاجرت و جابه‌جایی اجتماعی بر سلامت روان و روشن‌کردن نقش سازگاری فرهنگی، تبعیض ادراک‌شده و تاب‌آوری در این فرایند انجام شد. این پژوهش کیفی با رویکرد تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۲۴ مهاجر داخلی بزرگسال ساکن تهران بودند که از طریق نمونه‌گیری هدفمند با حداکثر تنوع از نظر جنسیت، سن، تحصیلات، وضعیت تأهل، مدت اقامت و منطقه مبدأ انتخاب شدند. معیار ورود، داشتن حداقل یک سال سابقه اقامت در تهران و تجربه تغییر محسوس در شبکه‌های اجتماعی، نقش‌های خانوادگی یا موقعیت شغلی و اقتصادی پس از مهاجرت بود. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق، با مدت ۴۵ تا ۷۵ دقیقه، گردآوری شدند. اشباع نظری در مصاحبه بیست‌ویکم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت داده‌ها انجام گرفت. مصاحبه‌ها به‌صورت واژه‌به‌واژه پیاده‌سازی و با استفاده از فرایند کدگذاری استقرایی و نرم‌افزار NVivo تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافته‌ها از بازبینی مشارکت‌کنندگان، بررسی همتایان، یادداشت‌برداری تأملی و ثبت مسیر تصمیم‌گیری تحلیلی استفاده شد. تحلیل داده‌ها به استخراج پنج مقوله اصلی منجر شد: «گسست از تعلق و بی‌ثباتی روان‌شناختی»، «مذاکره فرهنگی میان حفظ هویت و انطباق با زندگی شهری»، «تبعیض ادراک‌شده و فرسایش منزلت اجتماعی»، «تاب‌آوری و بازسازی منابع فردی و اجتماعی» و «پیامدهای دوگانه مهاجرت برای سلامت روان و کمک‌خواهی». مشارکت‌کنندگان از تنهایی، دلتنگی، اضطراب، کاهش احساس ارزشمندی و فشار ناشی از تغییر جایگاه اجتماعی سخن گفتند. بااین‌حال، ایجاد شبکه‌های حمایتی، بازتعریف هویت، یافتن معنا، انعطاف‌پذیری شناختی و دستیابی تدریجی به فرصت‌های آموزشی و شغلی، زمینه بهبود سلامت روان را فراهم می‌کرد. یافته‌ها نشان دادند مهاجرت به‌خودی‌خود الزاماً به آسیب روان‌شناختی منجر نمی‌شود، بلکه کیفیت شرایط پس از مهاجرت، امکان حفظ پیوند با فرهنگ مبدأ، میزان پذیرش اجتماعی، تجربه تبعیض و دسترسی به منابع حمایتی، جهت پیامدهای روانی را تعیین می‌کند. تاب‌آوری نیز صرفاً ویژگی فردی نبود، بلکه در تعامل با حمایت خانوادگی، تعلق اجتماعی، امنیت اقتصادی و دسترسی به خدمات شکل می‌گرفت. بنابراین، سیاست‌ها و مداخلات سلامت روان مهاجران باید چندسطحی، فرهنگ‌پذیر، ضدتبعیض و مبتنی بر تقویت شبکه‌های اجتماعی باشند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Abubakar, I., Aldridge, R. W., Devakumar, D., Orcutt, M., Burns, R., Barreto, M. L., Dhavan, P., Fouad, F. M., Groce, N., Guo, Y., Hargreaves, S., Knipper, M., Miranda, J. J., Madise, N., Kumar, B., Mosca, D., McGovern, T., Rubenstein, L., Sammonds, P., … Zhou, S. (2018). The UCL–Lancet Commission on Migration and Health: The health of a world on the move. The Lancet, 392(10164), 2606–2654.

Alemi, Q., & Stempel, C. (2018). Discrimination and distress among Afghan refugees in northern California: The moderating role of pre- and post-migration factors. PLOS ONE, 13(5), e0196822.

Baeza-Rivera, M. J., Salazar-Fernández, C., Manríquez-Robles, D., Salinas-Oñate, N., & Smith-Castro, V. (2022). Acculturative stress, perceived social support, and mental health: The mediating effect of negative emotions associated with discrimination. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(24), 16522.

Berry, J. W. (1997). Immigration, acculturation, and adaptation. Applied Psychology, 46(1), 5–34.

Bhugra, D. (2004). Migration and mental health. Acta Psychiatrica Scandinavica, 109(4), 243–258.

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.

Choy, B., Arunachalam, K., Gupta, S., Taylor, M., & Lee, A. (2021). Systematic review: Acculturation strategies and their impact on the mental health of migrant populations. Public Health in Practice, 2, 100069.

Graneheim, U. H., & Lundman, B. (2004). Qualitative content analysis in nursing research: Concepts, procedures and measures to achieve trustworthiness. Nurse Education Today, 24(2), 105–112.

Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288.

Hynie, M. (2018). The social determinants of refugee mental health in the post-migration context: A critical review. The Canadian Journal of Psychiatry, 63(5), 297–303.

Khozaei, F., Islam, Q. U., Ramayah, T., Ayub, N., & Carbon, C. C. (2024). Factors contributing to the mental wellbeing of Afghan migrants in Iran during the COVID-19 pandemic. Journal of Migration and Health, 9, 100211.

Lane, R., Taylor, H., Ellis, F., Rushworth, I., & Chiu, K. (2025). Resilience and its association with mental health among forcibly displaced populations: A systematic review and meta-analyses. Journal of Affective Disorders, 379, 387–400.

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.

Pascoe, E. A., & Smart Richman, L. (2009). Perceived discrimination and health: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 135(4), 531–554.

Rahimitabar, P., Kraemer, A., Bozorgmehr, K., Ebrahimi, F., & Takian, A. (2023). Health condition of Afghan refugees residing in Iran in comparison to Germany: A systematic review of empirical studies. International Journal for Equity in Health, 22, Article 16.

Schmitt, M. T., Branscombe, N. R., Postmes, T., & Garcia, A. (2014). The consequences of perceived discrimination for psychological well-being: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 140(4), 921–948.

Shishehgar, S., Gholizadeh, L., DiGiacomo, M., & Davidson, P. M. (2015). The impact of migration on the health status of Iranians: An integrative literature review. BMC International Health and Human Rights, 15, Article 20.

Siriwardhana, C., Ali, S. S., Roberts, B., & Stewart, R. (2014). A systematic review of resilience and mental health outcomes of conflict-driven adult forced migrants. Conflict and Health, 8, Article 13.

Tong, A., Sainsbury, P., & Craig, J. (2007). Consolidated criteria for reporting qualitative research: A 32-item checklist for interviews and focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 19(6), 349–357.

Ungar, M. (2013). Resilience, trauma, context, and culture. Trauma, Violence, & Abuse, 14(3), 255–266.

World Health Organization. (2022). World report on the health of refugees and migrants. World Health Organization.

Wu, Q., Ge, T., Emond, A., Foster, K., Gatt, J. M., Hadfield, K., Mason-Jones, A. J., Reid, S., Theron, L., Ungar, M., & Wouldes, T. (2018). Acculturation, resilience, and the mental health of migrant youth: A cross-country comparative study. Public Health, 162, 63–70.

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده

شماره

نوع مقاله

Articles

نحوه استناد به مقاله

محمدی ن. . (1404). تأثیر مهاجرت و جابه‌جایی اجتماعی بر سلامت روان: نقش سازگاری فرهنگی، تبعیض ادراک‌شده و تاب‌آوری. مطالعات رفتاری و اجتماعی در سلامت روان, 1(2), 98-115. https://jbssmh.com/index.php/jbssmh/article/view/21