نابرابری اجتماعی و سلامت روان: بررسی نقش سرمایه اجتماعی، محرومیت اقتصادی و دسترسی به خدمات روانشناختی
کلمات کلیدی:
نابرابری اجتماعی, سرمایه اجتماعی, محرومیت اقتصادی, خدمات روانشناختی, پژوهش کیفی, تهران, سلامت روانچکیده
هدف این پژوهش، تبیین تجربه زیسته شهروندان تهرانی از تأثیر نابرابری اجتماعی بر سلامت روان، با تمرکز بر نقش سرمایه اجتماعی، محرومیت اقتصادی و دسترسی به خدمات روانشناختی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی متعارف انجام شد. مشارکتکنندگان شامل ۲۴ نفر از شهروندان ۲۳ تا ۵۸ ساله ساکن مناطق مختلف تهران بودند که به شیوه نمونهگیری هدفمند و با حداکثر تنوع از نظر جنسیت، سن، تحصیلات، وضعیت اشتغال، محل سکونت و تجربه استفاده از خدمات روانشناختی انتخاب شدند. دادهها صرفاً از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته انفرادی گردآوری شد. مصاحبهها بین ۴۵ تا ۷۵ دقیقه طول کشید و پس از کسب رضایت آگاهانه ضبط و بهصورت کلمهبهکلمه پیادهسازی شد. اشباع نظری در مصاحبه بیستویکم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت دادهها انجام گرفت. تحلیل دادهها بهصورت استقرایی و همزمان با گردآوری دادهها در نرمافزار NVivo 14 انجام شد. اعتبار یافتهها از طریق بازبینی مشارکتکنندگان، مرور همتایان، ثبت مسیر تحلیل و نمونهگیری با حداکثر تنوع تقویت شد. تحلیل مصاحبهها به استخراج چهار مقوله اصلی منجر شد: «فشار اقتصادی مزمن و فرسایش امنیت روانی»، «سرمایه اجتماعی دوگانه؛ سپر حمایتی و منبع فشار»، «دسترسی طبقاتی و ناپیوسته به خدمات روانشناختی» و «چرخه بازتولید نابرابری و راهبردهای بقا». مشارکتکنندگان، بیثباتی شغلی، افزایش هزینه مسکن، بدهی، نگرانی درباره آینده و ناتوانی در تأمین نیازهای اساسی را با اضطراب، اختلال خواب، احساس درماندگی و تعارض خانوادگی مرتبط میدانستند. حمایت خانوادگی و محلی در برخی موارد آثار فشار اقتصادی را تعدیل میکرد، اما فرسودگی شبکههای حمایتی، مقایسه اجتماعی و ترس از قضاوت، کارکرد سرمایه اجتماعی را محدود میساخت. هزینه جلسات، پوشش ناکافی بیمه، پراکندگی جغرافیایی خدمات، انگ اجتماعی و بیاعتمادی به کیفیت خدمات از مهمترین موانع مراجعه بودند. یافتهها نشان داد که نابرابری در سلامت روان صرفاً حاصل تفاوتهای فردی نیست، بلکه در تعامل میان ناامنی اقتصادی، کیفیت روابط اجتماعی و ساختار نابرابر خدمات شکل میگیرد. محرومیت اقتصادی هم احتمال تجربه آشفتگی روانشناختی را افزایش میدهد و هم توانایی فرد برای دریافت مراقبت مستمر را کاهش میدهد. سرمایه اجتماعی هنگامی نقش محافظتی دارد که بر اعتماد، حمایت متقابل و دسترسی به منابع واقعی استوار باشد. کاهش نابرابری سلامت روان مستلزم سیاستهای بینبخشی شامل حمایت اقتصادی، تقویت خدمات محلهمحور، توسعه پوشش بیمهای و کاهش انگ مراجعه به روانشناس است.
دانلودها
مراجع
Alegría, M., NeMoyer, A., Falgàs Bagué, I., Wang, Y., & Alvarez, K. (2018). Social determinants of mental health: Where we are and where we need to go. Current Psychiatry Reports, 20(11), 95. doi:10.1007/s11920-018-0969-9
Andrade, L. H., Alonso, J., Mneimneh, Z., Wells, J. E., Al-Hamzawi, A., Borges, G., Bromet, E., Bruffaerts, R., de Girolamo, G., de Graaf, R., Florescu, S., Gureje, O., Hinkov, H. R., Hu, C., Huang, Y., Hwang, I., Jin, R., Karam, E. G., Kovess-Masfety, V., … Kessler, R. C. (2014). Barriers to mental health treatment: Results from the WHO World Mental Health surveys. Psychological Medicine, 44(6), 1303–1317. doi:10.1017/S0033291713001943
Azizabadi, Z., Aminisani, N., & Emamian, M. H. (2022). Socioeconomic inequality in depression and anxiety and its determinants in Iranian older adults. BMC Psychiatry, 22, 761. doi:10.1186/s12888-022-04433-w
Bahrami, M., Jalali, A., Ayati, A., Shafiee, A., Alaedini, F., Saadat, S., Masoudkabir, F., Shahmansouri, N., & Noorbala, A. (2023). Epidemiology of mental health disorders in the citizens of Tehran: A report from Tehran Cohort Study. BMC Psychiatry, 23, 267. doi:10.1186/s12888-023-04773-1
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. doi:10.1191/1478088706qp063oa
Damari, B., Sharifi, V., Asgardoon, M. H., & Hajebi, A. (2021). Iran’s comprehensive mental and social health services (SERAJ program): A pilot protocol. Iranian Journal of Psychiatry, 16(1), 116–123. doi:10.18502/ijps.v16i1.5387
Ehsan, A. M., & De Silva, M. J. (2015). Social capital and common mental disorder: A systematic review. Journal of Epidemiology and Community Health, 69(10), 1021–1028. doi:10.1136/jech-2015-205868
Ehsan, A., Klaas, H. S., Bastianen, A., & Spini, D. (2019). Social capital and health: A systematic review of systematic reviews. SSM–Population Health, 8, 100425. doi:10.1016/j.ssmph.2019.100425
Evans-Lacko, S., Aguilar-Gaxiola, S., Al-Hamzawi, A., Alonso, J., Benjet, C., Bruffaerts, R., Chiu, W. T., Florescu, S., de Girolamo, G., Gureje, O., Haro, J. M., He, Y., Hu, C., Karam, E. G., Kawakami, N., Lee, S., Lund, C., Kovess-Masfety, V., Levinson, D., … Thornicroft, G. (2018). Socio-economic variations in the mental health treatment gap for people with anxiety, mood, and substance use disorders: Results from the WHO World Mental Health surveys. Psychological Medicine, 48(9), 1560–1571. doi:10.1017/S0033291717003336
Hassanzadeh, J., Asadi-Lari, M., Ghaem, H., Kassani, A., Niazi, M., & Menati, R. (2018). The association of poor mental health status and sociocultural factors in men: A population-based study in Tehran, Iran. American Journal of Men’s Health, 12(1), 96–103. doi:10.1177/1557988316630720
Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. doi:10.1177/1049732305276687
Kawachi, I., & Berkman, L. F. (2001). Social ties and mental health. Journal of Urban Health, 78(3), 458–467. doi:10.1093/jurban/78.3.458
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
Lorant, V., Deliège, D., Eaton, W., Robert, A., Philippot, P., & Ansseau, M. (2003). Socioeconomic inequalities in depression: A meta-analysis. American Journal of Epidemiology, 157(2), 98–112. doi:10.1093/aje/kwf182
Lund, C., Brooke-Sumner, C., Baingana, F., Baron, E. C., Breuer, E., Chandra, P., Haushofer, J., Herrman, H., Jordans, M., Kieling, C., Medina-Mora, M. E., Morgan, E., Omigbodun, O., Tol, W., Patel, V., & Saxena, S. (2018). Social determinants of mental disorders and the Sustainable Development Goals: A systematic review of reviews. The Lancet Psychiatry, 5(4), 357–369. doi:10.1016/S2215-0366(18)30060-9
Rahimi-Movaghar, A., Amin-Esmaeili, M., Sharifi, V., Hajebi, A., Radgoodarzi, R., Hefazi, M., & Motevalian, A. (2014). Iranian Mental Health Survey: Design and field procedures. Iranian Journal of Psychiatry, 9(2), 96–109.
Ridley, M., Rao, G., Schilbach, F., & Patel, V. (2020). Poverty, depression, and anxiety: Causal evidence and mechanisms. Science, 370(6522), eaay0214. doi:10.1126/science.aay0214
Sharifi, V., Amin-Esmaeili, M., Hajebi, A., Motevalian, A., Radgoodarzi, R., Hefazi, M., & Rahimi-Movaghar, A. (2015). Twelve-month prevalence and correlates of psychiatric disorders in Iran: The Iranian Mental Health Survey, 2011. Archives of Iranian Medicine, 18(2), 76–84.
Taghva, A., Farsi, Z., Javanmard, Y., Atashi, A., Hajebi, A., & Khademi, M. (2017). Stigma barriers of mental health in Iran: A qualitative study by stakeholders of mental health. Iranian Journal of Psychiatry, 12(3), 163–171.
Tong, A., Sainsbury, P., & Craig, J. (2007). Consolidated criteria for reporting qualitative research: A 32-item checklist for interviews and focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 19(6), 349–357. doi:10.1093/intqhc/mzm042
World Health Organization. (2014). Social determinants of mental health. World Health Organization.
World Health Organization. (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. World Health Organization.