مطالعات رفتاری و اجتماعی در سلامت روان 1 پیاپی 3 1404 06 01 Psychosocial Factors Influencing Adherence to Mental Health Treatments: A Health Behavior–Based Theoretical Model عوامل روانی–اجتماعی مؤثر بر پایبندی به درمان‌های سلامت روان: یک مدل نظری مبتنی بر رفتار سلامت 41 62 FA ندا رضایی گروه علوم شناختی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران حسین هاشمی گروه علوم شناختی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران زهرا رحیمی گروه علوم شناختی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران Journal Article <p>This study aimed to explain mental health service users’ experiences of the psychological, social, relational, and structural determinants of treatment continuation and to develop a theoretical model grounded in health behavior frameworks. A qualitative design using thematic analysis was employed. The participants were 24 adults receiving outpatient mental health services in Tehran, Iran. They were recruited through purposive maximum-variation sampling according to age, gender, diagnosis, treatment modality, and duration of treatment. Data were collected exclusively through individual semi-structured interviews. Interviews continued until theoretical saturation was achieved; preliminary saturation occurred after the twenty-first interview, and three additional interviews were conducted to confirm the comprehensiveness and stability of the categories. Interviews were transcribed verbatim and analyzed through iterative coding, constant comparison, category development, and thematic integration using NVivo 14. Credibility and dependability were enhanced through member checking, peer debriefing, maximum-variation sampling, maintenance of an audit trail, and comparison of emerging interpretations with negative or divergent cases. Five main categories were identified: “illness- and treatment-related beliefs and literacy,” “emotional and motivational self-regulation,” “therapeutic alliance and experienced autonomy,” “family context, social support, and stigma,” and “economic, organizational, and everyday feasibility of treatment.” Adherence was not experienced as a stable personal attribute or a simple outcome of willpower. Rather, it emerged as a dynamic and recursive process shaped by perceived treatment necessity, concerns about adverse effects, hope, self-efficacy, symptom fluctuations, trust in professionals, shared decision-making, family responses, anticipated stigma, treatment costs, accessibility, and continuity of care. The findings supported a theoretical model conceptualizing adherence as “relationally supported and practically feasible self-regulation.” In this model, psychological capability, social and structural opportunity, and autonomous motivation jointly influence the initiation and maintenance of treatment behaviors. Changes in symptoms and treatment experiences subsequently produce feedback that may strengthen or weaken future adherence. Effective adherence interventions should therefore move beyond patient education or reminders alone and combine personalized mental health literacy, autonomy-supportive communication, shared decision-making, a strong therapeutic alliance, appropriately structured family involvement, stigma reduction, and improved financial and organizational access to care.</p> <p>هدف: پژوهش حاضر با هدف تبیین تجربه زیسته دریافت‌کنندگان خدمات سلامت روان از عوامل روانی، اجتماعی، ارتباطی و ساختاری مؤثر بر تداوم درمان و ارائه مدلی نظری مبتنی بر رفتار سلامت انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 24 فرد بزرگسال دریافت‌کننده خدمات سرپایی سلامت روان در شهر تهران بودند که با نمونه‌گیری هدفمند و با حداکثر تنوع از نظر سن، جنسیت، نوع اختلال، نوع درمان و مدت دریافت خدمات انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته فردی گردآوری شد. مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ به‌گونه‌ای که اشباع اولیه در مصاحبه بیست‌ویکم حاصل و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت داده‌ها انجام شد. مصاحبه‌ها پس از پیاده‌سازی کلمه‌به‌کلمه، با استفاده از فرایند کدگذاری، مقایسه مستمر و تحلیل مضمون در نرم‌افزار NVivo 14 تحلیل شدند. اعتبار یافته‌ها از طریق بازبینی مشارکت‌کنندگان، مرور همتایان، ثبت مسیر تحلیل و نمونه‌گیری با حداکثر تنوع تقویت شد. تحلیل داده‌ها به استخراج پنج مقوله اصلی منجر شد: «باورها و سواد مرتبط با بیماری و درمان»، «خودتنظیمی هیجانی–انگیزشی»، «اتحاد درمانی و تجربه خودمختاری»، «بافت خانواده، حمایت اجتماعی و انگ» و «امکان‌پذیری اقتصادی، سازمانی و روزمره درمان». یافته‌ها نشان دادند پایبندی رفتاری ثابت یا صرفاً ناشی از اراده فرد نیست، بلکه فرایندی پویا و بازخوردی است که در آن ارزیابی ضرورت و فایده درمان، نگرانی از عوارض، امید، خودکارآمدی، اعتماد به درمانگر، مشارکت در تصمیم‌گیری، واکنش خانواده، ترس از برچسب اجتماعی، هزینه درمان، دسترسی و هماهنگی خدمات به‌طور متقابل بر یکدیگر اثر می‌گذارند. بر مبنای یافته‌ها، مدل «پایبندی به‌مثابه خودتنظیمی رابطه‌مند و امکان‌پذیر» پیشنهاد شد. در این مدل، قابلیت روان‌شناختی، فرصت اجتماعی و ساختاری و انگیزش خودمختار سه شرط اصلی آغاز و تداوم رفتار درمانی هستند. بنابراین، ارتقای پایبندی مستلزم مداخلات چندسطحی شامل آموزش متناسب با سواد سلامت، تصمیم‌گیری مشترک، تقویت اتحاد درمانی، مشارکت حمایتگرانه خانواده، کاهش انگ و بهبود دسترسی اقتصادی و سازمانی به خدمات است.</p> https://jbssmh.com/index.php/jbssmh/article/download/33/19